§1.8. Протондық теория.

Тақырыбы

§1.8. Протондық теория.

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

тәрбиелік:

қышқылдық және негіздік әрекеттесулер теориясы, иондық реакциялар, электролиттік диссоциациялану туралы алған білімдерін қалыптастыру;

 протондық теорияға сәйкес қышқыл ,негіздерді ажырата, қасиеттерін сипаттай білуін, түсіндіру, есте сақтау,көңіл аудару қабілеттерін жетілдіріп, дамыту;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

Сабақ типі:

Жаңа сабақ.

Сабақ өткізілу түрі:

 Мұғалімнің ауызша түсіндіруі, кітаппен өз бетінше жұмыс істеу,жаттығулар орындау. 9- ЕТЖ -5, 10- ЕТЖ -1

Құралдар мен реактивтер:

интерактивті тақта, 9- ЕТЖ -5, 10 - ЕТЖ -1

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.Оқушылардың көңілін сабаққа аудару.Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша берілген тапсырманы тексеру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.

 (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

Иондық реакциялар.

1.Білімді жаңғырту

Фронталды сұрақтар:

Электролиттік диссоциацияланудың негізгі қағидалары қандай?

Иондық реакциялар деген не?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

Білімділік міндеттері: 

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету; 

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды    

  шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.

2.Мұғалімнің түсіндіруі:

      Жаңа сабақты түсіндіру:

ПРОТОНДЫҚ ТЕОРИЯ

  Қышқылдық – негіздік  әрекеттесулер туралы  жаңа түсінік  1923 ж.Дания ғалымы И.Бренстед  ұсынған протондық теория  негізінде пайда болды . Мұнда басқа бөлшектермен  салыстырғанда  шамасы мыңдаған  есе аз ерекше бөлшек – протонға  басты рөл берілген . Протон өте белсенді , өйткені оның сыртқы  электрондық қауызы жоқ  және басқа атомдармен , иондармен , молекулалармен  қосылуға қабілетті .

  Протондық теорияға сәйкес  протон беруге қабілетті бөлшектерді (молекула немесе ион ) – қышқыл ,  ал протонды  қосып алатын  қабілеті бар бөлшектерді -  негіз деп атайды .

  Протондық теория  тұрғысынан  протолиттік  алмасу реакциясына жататын  газтектес аммиак  пен хлорсутектің  әрекеттесуін қарастырайық :

                               +            -

NH3  + HCL    NH4  + CL

  Бұл протолиттік реакция  теңдеуінен басты ерекшелігі -  бастапқы қышқыл мен  негізден  жаңа қышқыл  мен негіздің  түзілуі болып табылатынын  көруге болады .

Протолиттік реакцияны  жалпы түрде   мынадай сызбанұсқамен  береді :

НА         +  В          ВР        +    А 

І қышқыл       ІІ негіз     ІІ қышқыл          І негіз

 Бастапқы қышқыл НА (І қышқыл) В (ІІ негіз ) негізбен әрекеттесіп ,  нәтижесінде  жаңа қышқыл  ВН (ІІ қышқыл)  түзіледі . І қышқылдан алынған жаңа негіз  А І негіз деп аталады .Бұл бастапқы қышқылдан  (І) және  және негізден (ІІ)  әрқашанда жаңа  іліктес қышқыл (ІІ) және негіз (І) алынатынымен  түсіндіріледі .  Сонымен А ионы – қышқыл . , НА іліктес негіз , ал ВН ионы  В негізге іліктес  қышқыл . Іліктес қышқылдық – негіздік  жұпта әрқашан күшті  негізге әлсіз  қышқыл сәйкес  келеді . Біздің мысалымызда :

                     +

NH  + H      NH

        3           3

І негіз           ІІ қышқыл

(күшті)           (әлсіз ) 

керісінше  күшті қышқылға  әлсіз негіз  сәйкес келеді .

                    +

HCL         H      +   CL

І негіз   ІІ  негіз

(күшті)    (әлсіз)

  Осыдан – ақ  аммиактың  хлорсутекпен  бейтараптану  реакциясы  негізінен тура  бағытта  жүретіні  анық көрініп тұр , өйткені бұл кезде  түзілген өнімдер  әлсіз қышқыл  және  әлсіз негіз болып табылады .

   Протолиттік  реакцияға  тағы бір мысал -  хлорсутектің  суда ерігенде  қышқылға  айналуын алайық .

                        +                  -

HCL   + H O         H O + CL

                  2       3

І қышқыл    ІІ негіз           ІІ қышқыл  І негіз

Бізге белгілі Аррениус – Каблуков  түсінігі  бойынша  хлорсутектің  судағы ерітіндісінің  күшті қышқылдық  қасиеті бар ,  себебі  ол көп мөлшерде  оксоний иондарын Н3 О түзеді.

  Сонымен қатар Бренстедтің  протондық теориясы бойынша да  сусыз хлорсутек  қышқыл болып саналады, себебі  ол өзінен  пртонды үзуге  қабілетті.Басқаша айтқанда ,жоғарыда келтірілген  протолиттік реакцияның  тепе – теңдігін сақтау  осы екі қышқылдық  қасиеттеріне тәуелді , себебі оған  қатысатын екі негіз  де Н О және  CL -  әлсіз .

                                                                                                                           2

  Протолиттік теория бойынша  қышқылдар мен негіздерге  бейтарап  молекулалар  және иондар жатады . Сондықтан оларды  бейтарап ,  катионды және анионды  қышқылдар мен негіздер деп бөледі .

  Кейбір еріткіштер  мысалы су , аммиак , этил спирті  өздерін екідайлы  қосылыстар  түрінде көрсетеді , өйткені олардың  өздерінің  протондарын бөліп  жіберу  және өзгелердің протондарын қосып алу  қасиеттері бар . Барлық  гидроаниондар  қышқылдық та , негіздік те қасиет көрсетуі мүмкін .  Сондықтан протолиттік теория бойынша  қышқылдық және негіздік қасиеті бар  бөлшектердің  саны күрт артады .

  Сандық бағалау , яғни диссоциациялану  константасы , тепе- теңдік константасы , сутектік көрсеткіш  және  маңызды параметрлерді есептеу Бренстед  теориясы  негізінде ұсынылған  математикалық  теңдеулермен жүзеге асырылады .Протондық теория  қазіргі кезде кең таралған  теориялар қатарына жатады .  Ол протолиттік  әрекеттесуді  біріңғай жүйе  түрінде қарастырады .

15-17

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары;

 10- ЕТЖ -1  дәптерімен жұмыс орындау ,2 нұсқа 9 бет

1.Жаттығу 1-4.кітаптың 33беті.

2-3

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тпсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

Жаттығуды тексеру.

Дәптерге жазу.

Қорытынды:

1. Бренстед ұсынған протондық теория-протон қатысында жүретінпротолиттік  реакцияларда,үнемі жаңа қышқыл және жаңа негіз түзілетінін көрсетеді.

 2.Қышқыл және негіз іліктес жұп түзеді.

 3. Протондық теорияға сәйкес қышқылдар және негіздер бейтарапты,  катионды және анионды болып бөлінеді.

6-7

Білімді тексеру

және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау.

1.Дәптерге қажетті мәліметтерді жазу:

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

параграф 1,8 оқу. № 6,8– жазбаша орындау. (34бет) .

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2